SzM-1

Jest to jedyny model maski przeciwgazowej w historii, który po wprowadzeniu niewielkich zmian pozostaje w produkcji już ponad 80 lat. Początki serii SzM sięgają roku 1939, kiedy to został wprowadzony omawiany model SzM-1. Stanowi ona bezpośrednią kontynuację znanej już wcześniej w ZSRR koncepcji maski kapturowej, która pomimo pewnych wad posiada także niewątpliwe zalety, w tym między innymi prostotę produkcji oraz wyższy stopień ochrony całej głowy, a nie tylko twarzy. Zaledwie dwa lata po jej wprowadzeniu rozpoczęły się prace nad jej zastąpieniem przez model SzM-41, który to jednak ze względu na wojenne zawirowania przegrał swoją pierwszą „walkę” o wprowadzenie do pełnoskalowej produkcji. Ze względu na swoją prostotę była wytwarzana nieprzerwanie od 1939, przez cały okres trwania Wielkiej wojny ojczyźnianej, aż do roku 1945. Dopiero 3 lata później swój wielki powrót zaliczyła zmodernizowana wersja maski, czyli SzM-41. Swoiste „drugie życie” dla modelu SzM-1 przyszło wraz ze schyłkiem lat 50-tych, kiedy duża liczba leżaków magazynowych została poddana gruntownym remontom. Podlegały im zarówno części twarzowe jak i pozostałe części zestawów. Część masek została wyposażona nawet w wydłużone komory zaworowe, pochodzące z modelu SzM-41M. Od wszystkich późniejszych wariacji masek kapturowych odróżnia się ona sposobem mocowania komory zaworów, obecnością kanałów nawiewowych w postaci osobnych elementów z czarnej gumy (następne modele miały kanały odlewane wraz z częścią twarzową) oraz brakiem pierścieni do zamocowania wkładek nieparujących we wczesnych egzemplarzach. Powstało kilka różnych wersji omawianego modelu, które różnią się między sobą m. in. składem mieszanki gumowej, czy modyfikacjami w obrębie komory zaworów, lecz szerzej produkowany był jedynie model z kremowej gumy z elementami stalowymi. Początkowo komora zaworów była mocowana do maski za pomocą kleju, a od zewnątrz także drutu zakrytego szarą, materiałową taśmą. Już niedługo po wybuchu wojny, a dokładniej w okolicach roku 1942, część z egzemplarzy zaczęto wyposażać w metalowy pierścień mocujący. Zastępował on tym samym wcześniej wspomniany drut, a sądząc po tym, że rozwiązanie to jest stosowane nawet w obecnych iteracjach rodziny „Szlem-masek”, jest to bardziej praktyczny sposób na zabezpieczenie komory. Dzisiaj maska jest stosunkowo rzadka jak na wolumin, który został niegdyś wyprodukowany. Wynika to z faktu ich masowego niszczenia lub porzucenia przez sowieckich żołnierzy podczas wojny. Często uznawana była za zbędny balast, którego należy się pozbyć w pierwszej kolejności. W odróżnieniu od swojej modernizacji (SzM-41), maska nie zyskała aż takiej popularności poza granicami kraju. Była produkowana licencyjnie jedynie na Węgrzech (51M), w trakcie wojny używana była także w ograniczonym zakresie przez jednostki niemieckie, węgierskie, jugosłowiańską partyzantkę i Armię Polską na Wschodzie. Po zakończeniu II Wojny pewną ich ilość wyeksportowano do Polski, gdzie przez następne lata używana była obok Maski Typu Cywilnego i SzM-41 polskiej produkcji. Bez wątpienia SzM-1 należy zaliczyć do grona modeli, które miały największy wpływ na rozwój indywidualnych środków ochrony dróg oddechowych, do dzisiaj powstało przynajmniej kilkadziesiąt innych wariacji, które czerpią bezpośrednio z rozwiązań w niej zastosowanych. Egzemplarz ze zdjęć należy do mniej licznej serii z pierścieniem mocującym wokół komory (produkcja po 1942r.), lecz dokładna data produkcji nie jest znana (w odróżnieniu od późniejszych modeli na części twarzowej odlewano jedynie numer formy, data w formie tuszowej pieczątki nie zachowała się do dzisiaj).

Zestaw

Maska była używana w kilku różnych zestawach (MO-2, MO-4, BS L-3, BS MT-4, BN T-Ch, BN MT-4), z dużą różnorodnością akcesoriów. Z racji chaosu charakteryzującego produkcję wojenna bardzo trudno jest znaleźć dwie identycznie ukompletowane sztuki. Istniało kilka modeli toreb do przenoszenia (od porządnie wykonanych przedwojennych do bardzo kiepskich z okresu 1941-44, m. in. modele 1936, 1938, 1940, 1941 i ich uproszczone wersje), różnorodne modele filtropochłaniaczy (pochodzące z innych masek - T-Ch lub opracowane specjalnie na rzecz SzM - L-2, L-3, MT-4, MO-2 i MO-4), rury łączące pokryte tkaniną lub w całości gumowe, pakiety przeciwchemiczne (TD-1, IPP-3, IPP-5, IPP-6, IPChP-42), płachty przeciwgazowe, itp. Dodatkowe zamieszanie wprowadza także przeprowadzanie remontów w latach 50-tych i 60-tych. W ich wyniku zestawy były dodatkowo mieszane, a część elementów składowych była zamieniana na takie, które były produkowane już w okresie powojennym.

Zestaw MO-2

W skład zestawu MO-2 wchodzi: część twarzowa SzM-1, wąż łączący gumowy lub w oplocie, pochłaniacz MO-2, torba nośna, czasami również pakiet przeciwchemiczny.

Wąż łączący

Wąż łączący wykonany jest z gumy w szarej otulinie bawełnianej i wyposażony jest w złącza gwintowe Rd40x4 mm. W trakcie wojny produkowano także wariant w pełni gumowy.

Filtropochłaniacz MO-2

Filtropochłaniacz MO-2 stanowi pierwszy szeroko produkowany model serii MO, której później nadano także oznaczenia kodowe EO. Jego produkcja rozpoczęła się prawdopodobnie na przełomie lat 1940-1941 i trwała do końca wojny. W 1946 roku został on zastąpiony przez model MO-4, który jest szerzej znany pod nazwą kodową EO-12. Od modeli powojennych różni się wytłoczonym na spodzie symbolem producenta (pierwsze serie MO-4 posiadały spód identyczny jak w przypadku MO-2) - ЛМЗ oznacza Leningradzkie Zakłady Metalowe.

Torba nośna

Torba nośna stanowi prawdopodobnie wczesną wersję powszechnej torby Typu A. Wewnątrz znajdują się trzy komory – przeznaczone dla części twarzowej, rury łączącej oraz płaskiego filtropochłaniacza (MO-2, MO-4 lub MO-4u). W komorze przeznaczonej pod filtropochłaniacz znajduje się pasek zapobiegający wysunięciu się pochłaniacza, a na jej dnie - drewniane klocki. Ciekawostką jest wspomniany wcześniej pasek, który jest znacznie dłuższy względem pozostałych wersji torby oraz pozbawiony guzika. Prawdopodobnie należało go samodzielnie zawiązać. Klapa torby jest zamykana na skórzany pasek. Z tyłu przyszyty jest pasek biodrowy z karabińczykiem i D-ringiem, natomiast po boku torby nie ma kieszeni na pakiet przeciwchemiczny.

SzM-1 KR

W okresie powojennym część zestawów zawierających maski SzM-1 została poddana remontowi. W zależności od tego, jak poważny był zakres ingerencji, można wyróżnić egzemplarze SR (CP – Cредний Pемонт; Remont Średni) oraz KR (КP – Капитальный Pемонт; Remont Kapitalny). W przypadku pierwszengo z wymienionych zakres prac ograniczał się raczej do powtórnego malowania elementów metalowych (celem zapobiegania rozwojowi korozji) i łatania przebić kaptura za pomocą gumowych łat. Remont kapitalny, oprócz rzeczy wymienionych wcześniej, mógł oznaczać także wymianę poszczególnych elementów części twarzowej – obręczy, zaworów, komory zaworów (w tym także na model używany w masce SzM-41M). Po przeprowadzeniu remontu wewnątrz maski umieszczano stempel, który zawierał informację o rodzaju remontu, zakładzie w którym został on wykonany oraz dacie jego przeprowadzenia. Duże znaczenie miało w szczególności miejsce, gdzie został on wykonany - w niektórych przypadkach były przeprowadzany w profesjonalny sposób, w innych natomiast nawet do malowania przystępowano bez wcześniejszego demontażu elementu. W prezentowanym egzemplarzu przeprowadzono remont kapitalny. Wszystkie metalowe obręcze zostały przemalowane, a zawór wydechowy został wymieniony. Nie wiadomo czy komora zaworów jest oryginalna, czy również została zamieniona w trakcie jego trwania.

Zestaw

Poremontowe egzemplarze SzM-1 były kompletowane wraz z bardzo szeroką gammą elementów, które były oryginalnymi częściami zestawów, z elementami poremontowymi lub z takimi, które zostały wyprodukowane już w okresie powojennym. Zestawy składane po wojnie były czasami wyposażone w nakładkę na komorę zaworów, która to z kolei była częścią zestawu SzM-41.

Zestaw poremontowy MO-2

W skład zestawu MO-2 wchodzi: część twarzowa SzM-1 (oryginalna lub poremontowa), wąż łączący gumowy lub w oplocie, pochłaniacz SR MO-2 lub KR MO-2, torba nośna, czasami również pakiet przeciwchemiczny.

Zestaw SR MO-2

Zestaw KR MO-2

Zestaw KR MO-2 po "chałupniczym"przemalowaniu

Wąż łączący

Wąż łączący wykonany jest w całości z gumy. Jego elementy metalowe zostały zabezpieczone ochronną warstwą farby w kolorze zielonym. Jej obecność jest oznaką prawdopodobnego remontu. Malowanie jest wykonane w bardzo niechlujny sposób.

Filtropochłaniacz SR MO-2

Filtropochłaniacz jest standardowym modelem MO-2, który przeszedł remont. W zależności od jego stopnia, podobnie jak w przypadku części twarzowej, można wyróżnić egzemplarze oznaczone jako SR (CP) oraz KR (КP). SR MO-2 wewnętrznie nie różnią się niczym od wersji standardowej, natomiast poddano je wtórnemu malowaniu, co zapobiegało pojawianiu się ognisk korozji w przyszłości. Oznaczenie pochodzi od słów Cредний Pемонт, czyli Remont Średni. W trakcie procesu zakrywane były wszelkie wcześniejsze oznaczenia nanoszone za pomocą tuszu. Egzemplarze poremontowe były oznaczane nową nazwą, oznaczeniem kodowym zakładu, który dokonał przeglądu oraz remontu (a nie fabryki jak oryginalnie) oraz datą jego odnowienia. Na spodzie pochłaniacza wytłoczono symbol producenta metalowego korpusu - ЛМЗ, czyli Leningradzkie Zakłady Metalowe.

Filtropochłaniacz KR MO-2

KR MO-2 to oznaczenie stosowane w przypadku egzemplarzy po najpoważniejszych remontach. W części z nich dokonywano ingerencji we wnętrzu pochłaniacza oraz poddawano je wtórnemu malowaniu, co zapobiegało pojawianiu się ognisk korozji w przyszłości. Oznaczenie pochodzi od słów Капитальный Ремонт, czyli Remont Kapitalny. W trakcie procesu zakrywane były wszelkie wcześniejsze oznaczenia nanoszone za pomocą tuszu. Egzemplarze poremontowe były oznaczane nową nazwą, oznaczeniem kodowym zakładu, który dokonał przeglądu oraz remontu (a nie fabryki jak oryginalnie) oraz datą jego odnowienia. Jaśniejszy z prezentowanych egzemplarzy jest widocznie niższy od drugiego. Wynika to wymiany dolnej części pochłaniacza w trakcie remontu. Przy jego powtórnym zapieczętowaniu użyto spodu, który pozbawiony jest symbolu producenta, co odróżnia go od oryginalnych egzemplarzy.

Torba nośna

Torba nośna stanowi prawdopodobnie wczesną wersję powszechnej torby Typu A. Wewnątrz znajdują się trzy komory – przeznaczone dla części twarzowej, rury łączącej oraz płaskiego filtropochłaniacza (MO-2, MO-4 lub MO-4u). W komorze przeznaczonej pod filtropochłaniacz znajduje się pasek zapobiegający wysunięciu się pochłaniacza, a na jej dnie - drewniane klocki. Klapa torby jest zamykana na skórzany pasek. Z tyłu przyszyty jest pasek biodrowy z karabińczykiem i D-ringiem, natomiast po boku torby nie ma kieszeni na pakiet przeciwchemiczny. Wewnątrz znajduje się data produkcji, która wskazuje, że ten model był używany także z maskami SzM-41.